Εισαγωγικές σκέψεις σχετικά με τον φαύλο κύκλο της διαχρονικής ετερονομίας που μαστίζει τη χώρα μας

  Πριν από κάποιο καιρό είχα δει ένα αφιέρωμα που είχε η τηλεόραση σχετικά με τον Κορνήλιο Καστοριάδη, έναν φιλόσοφο και διανοητή της εποχής μας για όσους χρειάζεται η σύσταση, ο οποίος ισχυρίστηκε πως η απώτερη ρίζα μιας διαπιστωμένης τάσης παραβατικότητας μεγάλης μερίδας πολιτών απέναντι στους νόμους της Πολιτείας μπορεί να οφείλεται σε μια νοοτροπία η οποία εξελίχθηκε και διαμορφώθηκε κατά αυτό τον τρόπο επειδή έχουμε ετερονομία. Με άλλα λόγια, οι νόμοι, το δίκαιο, το θεσμικό πλαίσιο κοινωνικής συνύπαρξης, δεν έχουν διαμορφωθεί από εμάς για εμάς αλλά είναι φερτά από διάφορα κέντρα εξουσίας ξένα σε εμάς και στον τόπο μας εδώ και πολλούς αιώνες, διαφορετικά αναλόγως της εκάστοτε χρονικής περιόδου.

  Αυτός ο συλλογισμός του Καστοριάδη μπορώ να πω ότι με προβλημάτισε, αφού πάντα διέκρινα μια τάση μέρος του πληθυσμού της χώρας μας να μην είναι ιδιαιτέρως πρόθυμο, ας το θέσω απαλά, να διεκπεραιώσει τις τυπικές του υποχρεώσεις προς την Πολιτεία. Αν και αληθές, θα ήταν θεωρώ μάλλον επιπόλαιο απλά να αφορίσει κανείς αυτή τη μερίδα του πληθυσμού που θέλει και μπορεί να αποφεύγει να δηλώνει εισοδήματα, να μην πληρώνει εφορία, να διαγράφει κλήσεις και λοιπά φαινόμενα παραβατικότητας χωρίς παράλληλα με τους αφορισμούς να εξετάζει και τα βαθύτερα της αίτια. Μια τέτοια κοντόφθαλμη θεώρηση που θα έβαζε στο εδώλιο του κατηγορούμενου μόνο τον εκάστοτε παραβάτη, πάντοτε θα έβγαζε τον παραβάτη ως το μοναδικό φταίχτη και το ‘φτωχό’ μας το κράτος αιώνιο θύμα αυτής της παραβατικότητας, δίνοντας του έτσι ένα ιδανικό άλλοθι για τις παθογένειες του και διαιωνίζοντας μια κατάσταση που δεν ωφελεί το κοινωνικό σύνολο μα ούτε και την Πολιτεία καθαυτή, ιδωμένη ως αφηρημένη έννοια. Μπορεί, ωστόσο, να ευνοεί όσους από τους λειτουργούς της σε υψηλές θέσεις και όσα από τα στελέχη της που είναι σε θέση να την επηρεάζουν και να τη διαμορφώνουν είτε θεσμικά είτε, ακόμα χειρότερα, εξωθεσμικά, ενδιαφέρονται να αποκομίσουν περισσότερο χρήμα και αρκετά περισσότερη δύναμη από όσο τους επιτρέπουν οι αρμοδιότητες του αμιγώς θεσμικού τους ρόλου, αφού η διαιώνιση αυτής της κατάστασης δίνει το περιθώριο και την ελευθεριότητα πρωτίστως σε όσους από αυτούς της άρχουσας τάξης θέλουν να είναι παραβατικοί και δευτερευόντως και σε όλους τους υπόλοιπους.

  Είναι, θεωρώ, αντιληπτό ότι η παραβατικότητα που ξεκινά από τα μέλη της τάξης αυτής, η οποία άλλωστε έχει τη μεγαλύτερη εξουσία, τη μεγαλύτερη επίδραση και τα περισσότερα χρήματα, επιφέρει και τον μεγαλύτερο αντίκτυπο στην κοινωνία και στην εικόνα της Πολιτείας, αφού έτσι ανατροφοδοτείται ένας φαύλος κύκλος όπου η άρχουσα τάξη δίνει το κακό παράδειγμα προς τις χαμηλότερες τάξεις και τις στρέφει και αυτές προς την παραβατικότητα εφόσον η έννοια της Πολιτείας και της Κοινότητας, εάν δεν ευτελίζεται πλήρως, οπωσδήποτε παρουσιάζει έλλειμμα αξιοπιστίας, με αποτέλεσμα τη γενίκευση της παραβατικότητας εντός ενός πλαισίου απαξιωμένου στην κοινή συνείδηση, που με τη σειρά του δίνει το άλλοθι στην άρχουσα τάξη και πάει λέγοντας. Μιλάμε για έναν φαύλο κύκλο ο οποίος γεννά και τροφοδοτεί αενάως μια γενικευμένη διαφθορά, εφόσον όμως είμαστε ακόμα στην αρχή ας περιοριστούμε στην παραβατικότητα. Είναι, λοιπόν, η διαπιστωμένη παραβατικότητα απολύτως απόρροια ελλείμματος αξιοπιστίας ή μήπως τα αίτια είναι ακόμα βαθύτερα?

  Έχω κάνει κατά καιρούς ορισμένες σκέψεις επί τούτου. Άλλωστε, τα γεγονότα που έχουν λάβει χώρα κατά τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια δεν θα μπορούσαν παρά να δώσουν πολλή τροφή για σκέψη στον μέσο άνθρωπο. Πόσοι από εσάς που διαβάζετε τώρα τούτες τις γραμμές δεν θα έχετε προβληματιστεί, άλλωστε? Πόσοι από εσάς δεν θα έχετε κάνει περίπου τις ίδιες σκέψεις με εμένα?

  Κρατάω, λοιπόν, τη σκέψη του Καστοριάδη περί ετερονομίας λαμβάνοντας ωστόσο υπόψη μου και τη γεωγραφία του Ελλαδικού χώρου. Έτσι, αν παρατηρήσει κανείς το ανάγλυφο του χάρτη θα διαπιστώσει την ύπαρξη σημαντικών ορεινών όγκων, αρκετών ποταμών ορμητικών και ακατάλληλων για πλεύση, τη θάλασσα και τη στεριά να προσχωρούν η μία στην άλλη δημιουργώντας κόλπους, χερσονήσους και πληθώρα νησιών. Επίσης, στην ενδοχώρα, εκτός από την οροσειρά της Πίνδου – την ραχοκοκαλιά του γεωγραφικού χώρου που καταλαμβάνει η σημερινή επικράτεια της χώρας μας – υπάρχουν αρκετά άλλα βουνά αποκομμένα από αυτή. Αυτά, λοιπόν, τα πολλά μικρά και ακατάλληλα προς πλεύση ποτάμια, το ανάγλυφο της ενδοχώρας και η ύπαρξη πληθώρας νησιών, δημιουργούν έναν κατακερματισμένο γεωγραφικό χώρο. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι κατά την αρχαιότητα στο χώρο αυτό δημιουργήθηκαν πόλεις-κράτη ανεξάρτητες μεταξύ τους αντί ενός ενιαίου κρατικού μορφώματος, όπως χαρακτηριστικά έγινε στην Κίνα, στην Αίγυπτο ή στη Μεσοποταμία, όπου άνθισαν πρώιμοι πολιτισμοί, στις περιφέρειες των οποίων όμως τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά ήταν διαφορετικά από αυτά του τόπου μας και για την ακρίβεια ήταν τέτοια που ευνόησαν τη δημιουργία μεγάλων ενιαίων κρατών.

  Εκτός από τον παράγοντα της γεωγραφίας, και το κλίμα της περιοχής˙ γενναιόδωρο, ήπιο και ευχάριστο, πάντοτε έδινε στους ανθρώπους την ευχέρεια να μπορούν να ζήσουν άνετα χωρίς να χρειάζεται απαραίτητα η συγκρότηση ενός ιδιαίτερα συμπαγούς πλέγματος από αλληλεξαρτώμενες κοινότητες όπως ήταν ίσως απαραίτητο σε περιοχές με πιο ψυχρά κλίματα όπου το χειμώνα δεν μπορεί μια μικρή, ή και μεγαλύτερη, κοινότητα να επιζήσει δίχως να είναι τα μέλη της υποχρεωμένα – ή εξαναγκασμένα (το ρήμα που έχω στο νου και προσπαθώ να αποτυπώσω είναι το ‘compelled’) – να έρθουν σε στενή και ειλικρινή συνεργασία μεταξύ τους, όπως επίσης και ή κάθε μια κοινότητα με τις όμορές της. Αντιθέτως, στο Μεσογειακό χώρο, στην Ελλάδα ή στην Ιταλία λόγου χάρη, ήταν πάντα ευκολότερο για τον καθένα εάν δει τα σκούρα να κάτσει στο περιβόλι του και να μη βλέπει τα μούτρα κανενός, που λέει ο λόγος.