Πραγματικότητα: υπάρχει ή δεν υπάρχει?

 
«Εverything we call real is made of things that cannot be regarded as real», Niels Bohr (1885-1962, ατομικός φυσικός, πρωτοπόρος της κβαντικής μηχανικής)

   Η αναζήτηση της αλήθειας, μιας απόλυτης αντικειμενικότητας που να καλύπτει τα πάντα και να τα εξηγεί ήταν πάντοτε για μένα μια νοητική περιπλάνηση. Μια Οδύσσεια, θα έλεγα. Από μικρό παιδί έπαιρνα το μικρό μου πλοιάριο ̇ τη νόησή μου, δηλαδή, και ξανοιγόμουν στα ανοιχτά μιας άξενης και παράξενης θάλασσας γεμάτης με μυστήρια και δυσεπίλυτα προβλήματα που σαν ξέρες ή ρουφήχτρες απειλούσαν να το βυθίσουν. 

  Θα με ρωτήσει κανείς, τι άκρη έβγαλα? Που με πήγε ταξίδι μου? Σε τι συμπεράσματα κατέληξα? Σε αυτά τα ερωτήματα δεν έχω να δώσω καμία απάντηση, προφανώς. Εδώ μεγάλα και καλόπλοα σκάφη, οι λαμπρές διάνοιες των χαρισματικών και σοφών φιλοσόφων και επιστημόνων από τις απαρχές της ανθρώπινης διανόησης έως και τις μέρες μας, δεν μπόρεσαν να βγάλουν ένα ικανοποιητικό πόρισμα έως τώρα. Τα μεγάλα τους πλοία, αν και ξανοίχτηκαν, αν και ταξίδεψαν βαθιά στα ανοικτά της αλλοπρόσαλλης αυτής θάλασσας, ποτέ δεν μπόρεσαν να προσεγγίσουν τη στεριά της αντίπερα όχθης, εάν και εφόσον όντως υπάρχει. Πώς λοιπόν θα μπορούσε ποτέ να φτάσει ως εκεί το δικό μου πλοιάριο, η δική μου νόηση, που είναι άλλωστε τόσο στερημένη και περιορισμένη συγκρινόμενη με αυτή των μεγάλων διανοητών? 

 Θα μπορούσε λοιπόν κανείς να με κατηγορήσει ότι φυγοπονώ, πως τσαλαβουτάω στα θολά νερά δίνοντας έναν αγώνα που είναι εκ των προτέρων χαμένος και το σημαντικότερο έναν αγώνα από τον οποίο δεν αναμένω παρά μόνο την απόλυτη βεβαιότητα που δεν είναι άλλη από το ότι δεν θα μπορέσω ποτέ να βγάλω οποιοδήποτε συμπέρασμα.  

  Τέλος πάντων, εκεί κάπου στα ρηχά της παράξενης και αινιγματικής αυτής θάλασσας, λίγο μετά από εκείνο το σημείο που δεν θα πάτωνα εάν έκανα βουτιά μέσα, μου δημιουργήθηκε μια εντύπωση ότι τελικά μπορεί να μην υπάρχει απόλυτη Αλήθεια ούτε και αντικειμενική Πραγματικότητα. Ακόμα λίγο πιο βαθιά μου γεννήθηκε η ιδέα ότι ενδεχομένως ο κόσμος μέσα στον οποίο τοποθετούμε τη ζωή μας και τις εμπειρίες μας να μην είναι ο μοναδικός, ούτε και ο χρόνος απάνω στον οποίο τοποθετούμε τις ατζέντες μας, στα πλαίσια του οποίου προσδιορίζουμε γραμμικά τον ρου της καθημερινότητας μας, το αφήγημα της ζωής μας όπως το αντιλαμβανόμαστε εμπειρικά μέσα από την αιτιώδη συνάφεια και την αίσθηση – ή μήπως τελικά είναι ψευδαίσθηση? – της αλληλουχίας, της γραμμικής διαχρονικότητας και συνέχισης που μας δημιουργούν οι συνοχικές αναμνήσεις μας και η λογική μας να μην είναι τόσο γραμμικός στην πραγματικότητα όσο εμείς νομίζουμε.

  Σκεφτείτε το εξής: ο χρόνος, αντί να είναι ένα ποτάμι που τα νερά του προχωρούν ολοένα μπροστά με την σταθερή ταχύτητα που εμείς θεωρούμε και εκλαμβάνουμε ως ενιαία, απόλυτα σταθερή και ομογενοποιημένη για το νερό αντιλαμβανόμενο ως ενιαίο σώμα, να είναι τελικά ένα ποτάμι που το νερό του – ο χρόνος – κατά κανόνα να τείνει να ‘κυλάει’ με την ίδια ταχύτητα προς τη γενικότερη κατεύθυνση της ροής του ποταμού, αλλά ουσιαστικά να συνυπάρχουν στην κίνηση και στην κατεύθυνση διάφορες τάσεις σαφώς διακριτές. Σίγουρα η κυριαρχούσα βασική τάση της προς τα ‘εμπρός’ κίνησης με διαφορετικές όμως ταχύτητες που ίσως να καθορίζονται αναλόγως του βάθους και του πλάτους σε εκάστοτε σημείο του ποταμού, αλλά επιπλέον να υπάρχουν μεμονωμένες περιστάσεις ή συγκυρίες όπου το νερό σε εκείνα τα σημεία δεν ακολουθεί καν τη βασική ροή αλλά μέρος του παραμένει για λίγες στιγμές στο ίδιο σημείο σε μια μικρή περιδίνηση ή ακόμα μπορεί και να γυρνάει προς τα πίσω επειδή συγκρούεται με τα τοιχώματα του ποταμού. Έτσι, ένα μικρό τμήμα αυτού του φαινομενικά ενιαίου και αδιαίρετου στοιχείου, αντί να ακολουθεί τη γενικότερη τάση της προς τα έμπροσθεν κίνησης, μπορεί να σπρώχνεται προς την αντίθετη φορά ̇ έστω και για μικρή απόσταση, έστω και για λίγο.

  Εδώ έρχεται και ένα ερώτημα. Μήπως τελικά ο χρόνος δεν είναι κάτι ρευστό και συνεχές, όπως μας επιβεβαιώνουν ότι είναι οι αισθήσεις μας, αλλά κατά κάποιο τρόπο ρέει σαν ένα είδος καρέ? Μήπως τελικά είναι ένα ψηφιδωτό μεμονωμένων τμημάτων της ελάχιστης δυνατής χρονικής παρέλευσης αποκομμένων μεταξύ τους που όμως όταν αλληλοεπιδρούν έχουν την τάση να προχωρούν προς τα μπροστά, σαν ένα είδος καλειδοσκόπιου που τρέχει και τετμίζει την πραγματικότητα σε μικρά-μικρά τμήματα, φυσαλίδες τάξης και λογικής, ας πούμε, μέσα στο άπειρο χάος της εντροπίας του σύμπαντος?

  Προφανώς, όλα αυτά δεν είναι θεωρίες και σκέψεις δικές μου. Τα έχουν διατυπώσει μεγάλοι φιλόσοφοι και επιστήμονες, από τον Πλάτωνα μέχρι τον Hawkins. Δεν διεκδικώ λοιπόν την αυθεντικότητά τους, έχω όμως διαβάσει ορισμένα επειδή το ζήτημα περί χρόνου και πραγματικότητας εν γένει είναι κάτι που με συναρπάζει, είναι κάτι που με τροφοδοτεί με σκέψεις και επειδή είναι ώρες και φορές που μου δημιουργούνται αμφιβολίες για το αν αυτό που βιώνω καθημερινά με τις αισθήσεις μου και επεξεργάζομαι με τη νοητική δυνατότητα που διαθέτω όντως αποτελεί την αντικειμενική πραγματικότητα.

 Ας το εξετάσουμε λοιπόν και υπό ένα άλλο πρίσμα: ας σκεφτούμε έναν παρατηρητή σε ένα άλλο ηλιακό σύστημα, σε ένα γαλαξία εκατοντάδες χιλιάδες έτη φωτός μακριά, να παρατηρεί κάποιον άνθρωπο σε αυτή τη γη. Aν, ας πούμε, είχε έναν τρόπο να βλέπει τι γίνεται στη γη μας κατορθώνοντας να ξεπεράσει την ταχύτητα του φωτός, τότε θα μπορούσε ενδεχομένως να δει ολόκληρη τη ζωή και το θάνατο ενός ανθρώπου προτού καν ο άνθρωπος αυτός γεννηθεί. Επίσης, αν κάποιο σκάφος έφευγε από τη γη μας και επέστρεφε σε αυτή ταξιδεύοντας με ταχύτητα μεγαλύτερη του φωτός, ενδεχομένως να γυρνούσε στο ίδιο σημείο αλλά όμως σε ένα χρονικό σημείο που είχε προηγηθεί της απογείωσης. Μπορεί, λόγου χάρη, όταν έφευγε να έβλεπε το Canaveral από κάτω και όταν επέστρεφε να έβλεπε ένα βάλτο, ή το Canaveral υπό ανέγερση…

  Εδώ γεννάται ένα παράδοξο το οποίο δεν αιτιολογείται.

  Googlάρετε αν θέλετε το "παράδοξο της Ανδρομέδας", ένα νοητικό πείραμα  - ή τέχνασμα - που, όπως όλα τα πειράματα αυτής της φύσης, προκαλεί σύγχυση θέτοντας το ερώτημα αν το μέλλον είναι ακόμα ανοιχτό ή αν έχει ήδη καθοριστεί στο πλαίσιο της θεωρίας της σχετικότητας του Εinstein. 

  Επιπλέον, εκτός από το χρόνο, και ο χώρος μπορεί να παρουσιάζει παράδοξα. Πόσο βέβαιοι είμαστε ότι αντιλαμβανόμαστε πλήρως το χώρο και τις διαστάσεις του?... και δεν αναφέρομαι σε μικροσκοπικές κλίμακες ή ακόμα και στις διαστάσεις της γης μας, αλλά σε πολύ μεγαλύτερες, σε μακροσκοπικές. Ακόμα και όσον αφορά το ηλιακό μας σύστημα που δεν είναι παρά ένα μικρό μόνο μέρος του γνωστού μας σύμπαντος, ίσως να μας εκπλήσσει ο τρόπος με τον οποίο υπάρχει στο χώρο. Ίσως η Γη και κάθε άλλος πλανήτης, με τη βαρύτητα του, εκτός από την καμπύλωση στο χωροχρόνο όπως έχει περιγραφεί και αναλυθεί να δημιουργεί ένα άλλο, ακόμα βαθύτερο, αποτύπωμα επάνω στην πραγματικότητα. Ένα αποτύπωμα που ακόμα δεν το έχουμε συλλάβει.

  Μια τελευταία σκέψη μου είναι, μήπως το σύμπαν μας δεν είναι παρά ένα είδος διευρυμένου κυλίνδρου ̇ μήπως, τέλος πάντων, ο χώρος και ο χρόνος στην πρωταρχική τους έκφανση τείνουν να διπλώνονται και να καμπυλώνουν σχηματίζοντας έναν χωροχρονικό κύλινδρο δίχως αρχή και τέλος.

  Παρατηρώντας ένα γειτονικό άστρο με το τηλεσκόπιο, υποκείμενοι πάντοτε στην ταχύτητα του φωτός, εκτός από το ταξίδι στο χώρο κάνουμε ταυτόχρονα και ένα ταξίδι στο χρόνο. Με άλλα λόγια, βλέπουμε τη μορφή του συγκεκριμένου άστρου όπως αυτό ήταν όταν το φως που μας επιτρέπει να το παρατηρήσουμε περνούσε από αυτό και μας δίνει τη μορφή που είχε κατά εκείνο τον παρελθόντα χρόνο. 

  Άρα, υπό μια αρκετά ρεαλιστική έννοια, αν κάποιος μπορούσε να ταξιδέψει με την ταχύτητα του φωτός κατευθυνόμενος προς το κέντρο του σύμπαντος εκτός από ταξίδι στο χώρο θα έκανε ταυτόχρονα και ταξίδι στον χρόνο και μάλιστα προς το παρελθόν, αφού θα γύριζε πίσω στο χρόνο και στο χώρο όπως αυτός ήταν κατά τις απαρχές του σύμπαντος. 

  Ποιος ξέρει λοιπόν, αγαπητέ μου αναγνώστη, αν στην περίπτωση που μπορούσες να ταξιδεύσεις με ταχύτητα του φωτός ή μεγαλύτερη, μήπως τελικά υπάρχει ένα σημείο μετά το οποίο θα ξεπεράσεις το χρονικό όριο της απαρχής του σύμπαντος, δηλαδή του χώρου και του χρόνου όπως εμείς αντιλαμβανόμαστε τα μεγέθη αυτά, κατόπιν του οποίου δεν φτάσεις ξαφνικά να ταξιδεύεις από το απώτερο παρελθόν προς το απώτερο μέλλον αλλά αντίστροφα.

  Κλείνω με μια βαθυστόχαστη μου σκέψη που την έκανα πριν από κάμποσα χρόνια και την έχω παραθέσει στον τοίχο μου στο facebook, την οποία παραθέτω.  

  While on an article about Andromeda, I had an "epiphany": it occurred to me that, due to the vastness of the universe, there can not be a common universal 'when' and if so, neither a 'where'. Not of any practical use or application, obviously, but yet it makes one wonder about their perception and the input of their senses... about their whole life, in fact