Έρχεται η κερά-Σαρακοστή με τα εφτά ποδάρια!

   Μπορεί να το βρείτε παράξενο, ακόμα και να θεωρήσετε ότι είμαι ζουρλός ή βιτσιόζος, αλλά η αγαπημένη μου περίοδος του χρόνου είναι αυτή που διάγουμε τώρα, δηλαδή από μέσα με τέλη Φεβρουαρίου έως αρχές με μέσα Μαρτίου. Μπορεί αν ζούσα σε ένα άλλο μέρος η αγαπημένη μου περίοδος του χρόνου να ήταν κάποια άλλη, επειδή όμως ζω στην Αθήνα βρίσκω ότι αυτό το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα εκάστοτε έτους ξεκινούν τα πρώτα σκιρτήματα της άνοιξης και για αυτό αξιολογώ τη συγκεκριμένη περίοδο τόσο ψηλά στις προτιμήσεις μου.

  Θα μου πείτε, γιατί όχι τον Απρίλιο και το Μάϊο, που η άνοιξη έχει μπει πια για τα καλά˙ ο καιρός είναι τόσο ευχάριστα ζεστός και η φύση είναι στο ζενίθ της άνθησης της, ή τον Αύγουστο, με τις διακοπές, τα όμορφα δειλινά και τα μπάνια στη ζεστή θάλασσα, αλλά τώρα, πρακτικά μέσα στο καταχείμωνο? Από εκείνες οι εποχές προτιμάς αυτή? … Ε, λοιπόν, ναι! Φαινομενικά ακόμα είναι χειμώνας, κάνει κρύο και πολλές φορές βρέχει. Ναι, είναι προφανές πως τίποτα ακόμα δεν έχει ανθίσει… Και όμως, ο ήλιος μάλλον πρέπει να φέγγει κάπως πιο λαμπρά, ο ουρανός έχει ένα άλλο - πιο ζωντανό - χρώμα, μια άλλη φωτεινότητα από εκείνη που είχε λίγες μόλις μέρες πριν.
  Κάτι στον αέρα με κάνει να αισθάνομαι ότι τα πάντα γύρω μου είναι σε αναμονή, σαν ηλεκτρισμένα για αυτό το νέο που έρχεται. Δεν το μυρίζω, ακριβώς, αλλά το αισθάνομαι όμως με όλες τις νευρικές απολήξεις του σώματος μου. Τέλος πάντων, αυτό το χρονικό διάστημα κάτι υπάρχει στον αέρα̇  ίσως η προσδοκία που γεννάται σε όλους μας για την επικείμενη αναγέννηση της φύσεως και τη συνέχιση της ζωής στο διηνεκές.
 
  Αυτό το χρονικό διάστημα έχουμε τις Απόκριες, τα Κούλουμα και τη Σαρακοστή. Οι απώτερες ρίζες των Αποκριών έρχονται από την αρχαία Ελλάδα και τα Διονυσιακά Μυστήρια προς τιμή του Διονύσου που ήταν θεός της γονιμότητας και του γλεντιού. Ίσως και οι αρχαίοι Έλληνες λοιπόν να ένοιωθαν όπως και εγώ αυτή τη συγκεκριμένη περίοδο του έτους, το πρώτο σκίρτημα της άνοιξης δηλαδή. Ότι η φύση είναι έγκυος και πως η γέννηση του νέου της κύκλου δεν είναι ζήτημα παρά λίγου χρόνου.
 
 Αυτή η γιορτή των αρχαίων Ελλήνων μεταλαμπαδεύτηκε και στους Ρωμαίους, έστω και μεμονωμένα η έκφανση του ξεφαντώματος που εμπεριέχονταν, έχοντας όμως λάβει ένα διαφορετικό χαρακτήρα αφού συγκεκριμένα ταυτίστηκε με το θεό Κρόνο – aka Saturn, Σατουρνάλια – και έλαβε ένα χαρακτήρα κοινωνικής αποφόρτισης καθώς οι κοινωνικοί ρόλοι άλλαζαν για λίγες μέρες, έστω και εικονικά προφανώς, ενώ τότε πρέπει να καθιερώθηκε και το έθιμο των μεταμφιέσεων.
  Έτσι, φτάσαμε στη μετεξέλιξη των εορτασμών σε ‘Απόκριες’ και στο Καρναβάλι. Οι δύο αυτές λέξεις πρέπει να έχουν κοινή ρίζα: το κρέας, και μάλιστα την αποχή από αυτό̇ μόνο που η μια είναι ελληνική και η άλλη λατινικής προελεύσεως [carne levare]. Επίσης, είναι άρρηκτα αλληλένδετες μεταξύ τους. Το πιο διάσημο - και το πιο αρχαίο πιθανά - Καρναβάλι στην Ευρώπη είναι αυτό της Βενετίας. Ξεκίνησε με το έναυσμα μιας στρατιωτικής νίκης των Βενετσιάνων έναντι της L’Aquile, κάπου πριν από χίλια χρόνια, μια εποχή λίγο προτού η Βενετία εδραιωθεί και γίνει η μετέπειτα εμπορική και ναυτική υπερδύναμη. Με το πέρασμα των αιώνων, ο εορτασμός αυτός, πηγαίος αρχικά, σταδιακά επιτηδεύτηκε και πλουμίστηκε με το περιρρέον κλέος ως απόρροια της προοδευτικής ανόδου και ευημερίας της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας. Έτσι, οι Βενετοί φορούσαν πολυτελείς μάσκες και κοστούμια, εκείνες τις μάσκες σήμα κατατεθέν κομψότητας που σήμερα είναι ονομαστές και οι αυθεντικές πανάκριβες, δίνοντας στο Καρναβάλι τους εκείνο τον αέρα μυστικισμού και φινέτσας που το χαρακτηρίζει μέχρι και τις μέρες μας.
 
  Θυμάμαι όταν ήμουν μικρός, δεκαετία '80, με πήγαινε ο πατέρας μου στην Πλάκα και περπατούσαμε στα δρομάκια της. Τότε υπήρχε ένα κεφάτο πλήθος που πηγαινοέρχονταν, αρκετοί μασκαρεμένοι, πετώντας κομφετί και σερπατίνες, ενίοτε ρίχνοντας ένα απαλό ευγενικό κτύπημα στο κεφάλι όσων περνοδιάβαιναν με το πλαστικό ρόπαλο ή το πλαστικό σφυρί που έβγαζε εκείνο το χαρακτηριστικό ήχο καραμούζας.
  Όπως γνωρίζουμε όλοι μας, το ονομαστότερο και παλαιότερο Καρναβάλι στην Ελλάδα είναι εκείνο των Πατρών. Πολλοί από εμάς μπορεί να έχουμε πάει κατά καιρούς, και  φαντάζομαι πολλές και ευχάριστες αναμνήσεις γεμάτες ξεφάντωμα θα ξεπροβάλλουν μισοκρυμμένες μέσα από το μεθύσι της μαυροδάφνης! Το ότι η Πάτρα πρωτοστατεί στο Καρναβάλι στην Ελλάδα ίσως να είναι εν μέρει περίεργο αφού ο Διόνυσος ήταν περισσότερο διαδεδομένος στη βόρειο Ελλάδα, ή τέλος πάντων, στη βόρειο Ελλάδα έχουμε σήμερα τις περισσότερες αναβιώσεις καθαυτό αρχαίων διονυσιακών εθίμων, εθίμων όπως οι Κουδουνοφόροι, το Μπουρανί, τα Ραγκουτσάρια, μπορεί και άλλα. Βέβαια, ας μην ξεχνάμε και το γεγονός ότι η Πάτρα υπήρξε η πύλη της χώρας μας προς την Εσπερία επί δεκαετίες οπότε, συνυπολογίζοντας και αυτό το γεγονός, ίσως τελικά να μην είναι και τόσο περίεργο.
 

  Μετά τις Απόκριες έρχονται τα Κούλουμα. Την Καθαρά Δευτέρα νηστεύουμε, αν και πολλοί από εμάς ως «νηστεία» εννοούμε το ξεκοίλιασμα με καραβίδες, γαρίδες σαγανάκι και λοιπά μπινελίκια συνοδεία άφθονου αλκοόλ. Έβαλα 1^ο πληθυντικό όχι τυχαία αλλά επειδή και εγώ έτσι «νηστεύω» συνήθως την Καθαρά Δευτέρα. Ένα άλλο έθιμο της Καθαράς Δευτέρας είναι το πέταγμα του χαρταετού. Θυμάμαι όταν ήμουν παιδί μου πέταγε χαρταετό ο πατέρας μου και, αν και δεν μπορώ να πω ότι με διασκέδαζε η όλη διαδικασία μέχρι να πετάξει, όταν τελικά ανέβαινε στον ουρανό μου άρεσε πάρα πολύ! 

  Ο χαρταετός είναι ένα έθιμο που μας ήρθε από Κίνα μεριά. Οι Κινέζοι θεωρούσαν, μπορεί και ακόμα, ότι η πράξη του πετάγματος του χαρταετού φέρνει καλοτυχία και διώχνει τα κακά πνεύματα. Ωστόσο, σε μια επίδειξη πρακτικού πνεύματος, τους χρησιμοποιούσαν και για πολεμικούς καθώς και για μετεωρολογικούς σκοπούς. Βέβαια, και στην αρχαία Ελλάδα έχουμε καταγραφή πετάγματος «ιπτάμενου σώματος» (άρα χαρταετού μάλλον) από τον μαθηματικό Αρχύτα, ήταν όμως μάλλον κάτι μεμονωμένο που δεν απέκτησε μαζικότητα. Στο χώρο μας το πέταγμα του χαρταετού μάλλον πρέπει να εδραιώθηκε κατά τα Βυζαντινά χρόνια μέσα από το δρόμο του μεταξιού με την εξέλιξη του εμπορίου μεταξύ Ρωμανών και Κινέζων, και σταδιακά έγινε έθιμο να τον πετάμε τα Κούλουμα. 

  Η λέξη «Κούλουμα» πιθανότατα έχει λατινική ρίζα, από τη λέξη ‘cumulus’, σώρευση / αφθονία. Με επιρροές πια και από την Βυζαντινή περίοδο, πλέον και μέσα από ένα ελαφρώς μωβ πρίσμα, εφόσον η Ορθόδοξη Χριστιανική θρησκεία επηρέασε και διαμόρφωσε με τη σειρά της και κατά τον τρόπο της αυτόν εορτασμό της πρώιμης άνοιξης, τα Κούλουμα σηματοδοτούν την είσοδο μας στη Σαρακοστή. Η δε Σαρακοστή απεικονίζεται ως μια κυρία δίχως στόμα, με τα χέρια διπλωμένα μεταξύ τους και με εφτά ποδάρια. Όχι, δεν πρόκειται περί τερατουργήματος γεννημένου στο Τσέρνομπιλ αλλά για μια φιγούρα με συμβολισμούς που χάνονται στα "βάθη της λαϊκής παράδοσης", μια φράση που αποτελεί έναν λυρικό ευφημισμό για να εξηγήσουμε ότι δεν ξέρουμε πούθε ακριβώς στην ευχή κρατά η σκούφια της.
  Οπωσδήποτε, η έλλειψη στόματος θέλει να υποδηλώσει τη νηστεία της Σαρακοστής, που κάποτε τηρούνταν μαζικά και, για να ακριβολογήσουμε, ήταν αδιανόητο για κάποιον να μην την τηρεί, τα χέρια διπλωμένα μεταξύ τους για τη στάση της προσευχής και τα εφτά ποδάρια ένα για κάθε Σάββατο, όσες και οι εβδομάδες της νηστείας. Κατά την παράδοση, κάθε ένα Σάββατο που περνούσε της έπεφτε και από ένα ποδάρι μέχρι στο τέλος να μείνει κουτσή, φαντάζομαι. Βέβαια, δεν θα πρέπει διαβάζοντας αυτό να πηγαίνει ο νους μας σε ένα ακρωτηριασμένο παραπληγικό πλάσμα, αντιθέτως, έχοντας κατά νου ότι η κυρά Σαρακοστή είναι ένα πλάσμα υπερφυσικό και ιδεατό που δεν υπόκειται σε κανόνες βιολογίας εύλογους και απαράβατους για εμάς τους κοινούς θνητούς, αλλά μάλλον πρόκειται για μια συμβολική απεικόνιση της πορείας μας προς την Ανάσταση – ή προς την ανάταση – μέσω του εξαγνισμού και της κάθαρσης, σωματικής και πνευματικής, στο αιώνιο μοτίβο των αρχαίων εορτασμών επί των οποίων κάθε μια μεταγενέστερη κουλτούρα έβαλε το δικό της λιθαράκι διαμορφώνοντας το πλούσιο και ελκυστικό παλίμψηστο που όλοι μας γνωρίζουμε και απολαμβάνουμε σήμερα.
 
Χρόνια Πολλά εύχομαι!