Αθήνα - Εισαγωγή

 

  Η Αθήνα είναι η πόλη που γεννήθηκα, μεγάλωσα, ζω και εργάζομαι. Έχω ζήσει σε αυτή το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου και εύλογα είναι το μέρος που έχω βιώσει τα περισσότερα ορόσημα της. Eντός του ιστού της πόλεως των Αθηνών έχω δραστηριοποιηθεί, κοινωνικοποιηθεί, γλεντήσει, πενθήσει και υπάρξει κατά οποιοδήποτε τρόπο μπορεί να υπάρξει ένας άνθρωπος.

  Η «βόλτα στην πόλη» είναι μια συνήθεια που είχα από τότε που ήμουν νεαρός έφηβος και μέσα στα τριανταπέντε σχεδόν χρόνια που κάνω βόλτα στην πόλη έχω περιηγηθεί σε πάρα πολλές γειτονιές της Αθήνας, σχεδόν πάντα μόνος, εγώ και οι σκέψεις μου. Πολλές εικόνες από τις βόλτες αυτές μου έρχονται στο μυαλό… γλυκά χειμωνιάτικα βράδια με αυτή την αγαπημένη ψύχρα που δεν είναι ακριβώς κρύο να με τυλίγει ενώ διαβαίνω γειτονιές βυθισμένος στις σκέψεις μου˙ πότε μαύρες, πότε χαρωπές και πότε ένδοξες προβολές του υπερεγώ μου σε ένα ανέφελο μέλλον. «Στην άδεια πόλης που γυρνώ, εικόνες με ξοδεύουν» για να παραφράσω λίγο τον στίχο από το όμορφο τραγούδι των Πυξ Λαξ… Θυμάμαι χαρακτηριστικά χειμωνιάτικες βόλτες που έκανα Σαββατόβραδα στο κέντρο της Αθήνας κατά το 2005 με 2008, τότε που είχα τόσες πολλές γνωριμίες αλλά εγώ την είχα δει "lone ranger" μέσα από αυτό το διευρυμένο φάσμα γνωριμιών, τότε που γύρναγα κοντοβολτάροντας από μπαράκι σε μπαράκι στου Ψυρρή και στο Κολωνάκι ανταμώνοντας με δύο και τρεις διαφορετικές παρέες που η κάθε μια από αυτές θα μπορούσε να είναι παρέα μου αλλά δεν ήταν, με μεγαλύτερο θέλγητρο και γοητεία τη γνωριμία με καινούργιες όμορφες κοπέλες αλλά και την ακόμα βαθύτερη και αταβιστική - αν θέλετε - χαρά του να βλέπω τις ψυχάλες του ψιλόβροχου να αναμιγνύονται με τους καπνούς των τσιγάρων μου όπως νυχτοπερπατούσα από bar σε bar της Αθήνας.  Δεν μπορώ να ξεχάσω και εκείνο το αίσθημα της γλυκιάς έπαρσης των νιάτων που σου δημιουργείται όταν μυρίζεις – γεύεσαι σχεδόν στον αέρα – το καλοκαιράκι που μπαίνει και εσύ είσαι είκοσι χρονών και θαρρείς πως σείεται η γη σε κάθε σου βήμα… μόνο που το θυμάμαι ριγώ και ξαναγίνομαι νέος για μια στιγμή.

  Αναπόφευκτα, οι περιοχές που γνωρίζω καλύτερα είναι εκείνες στις οποίες έχω ζήσει κατά καιρούς ή όσες επισκέπτομαι τακτικά είτε ως εργαζόμενος ή για οποιοδήποτε άλλο λόγο. Αυτές βρίσκονται είτε στο κέντρο της πόλης, εντός των ορίων και κυρίως στα ανατολικά του δήμου Αθηναίων, είτε στα βόρεια - βορειοανατολικά και ανατολικά προάστια, από Καισαριανή, Ζωγράφου, Αγία Παρασκευή, Χολαργό, Ψυχικό, Χαλάνδρι, Βριλήσσια, Μαρούσι, Κηφισιά, Νέα Ερυθραία – τις παραθέτω μια προς μια κινδυνεύοντας το αφήγημα μου να παραπέμπει σε πίνακα με δρομολόγια αστικών λεωφορείων, φαντάζομαι όμως ότι θα κάνεις εικόνα, καλέ μου αναγνώστη… Δυστυχώς, η γνώση μου περί δυτικών προαστίων, νοτίων προαστίων και Πειραιά είναι σαφώς υποδεέστερες.

   Γεωγραφικά, το εύρος της πόλης καθορίζεται από τη θάλασσα ως το νότιο άκρο της και από το λεκανοπέδιο που περικλείεται από το όρος Αιγάλεω στα δυτικά - μια σειρά χαμηλών σχετικά υψωμάτων, από το όρος Υμηττό στα ανατολικά - ένα βουνό μακρύ και στενό με τρεις κορυφές που ξεχωρίζουν ευκρινώς και στα βόρεια προς δυσμάς από την Πάρνηθα, τον ψηλότερο και μεγαλύτερο ορεινό όγκο της Αττικής, και από την Πεντέλη στα βορειοανατολικά. 

  Κάποτε, διέτρεχε το λεκανοπέδιο αυτό ο ποταμός Κηφισός που πηγάζει και έρχεται από τη Βοιωτία, μέχρι που μπαζώθηκε και από πάνω του πλέον διέρχεται η Αθηνών - Λαμίας. Ο Κηφισός, βέβαια, δεν έχει παύσει να διατρέχει το λεκανοπέδιο, είναι όμως πλέον μπαζωμένος στο μεγαλύτερο του μέρος.

   Κυριότεροι γεωλογικοί σχηματισμοί εντός του λεκανοπεδίου είναι ο Λυκαβηττός, ο Φιλοπάππου και τα Τουρκοβούνια. Υπάρχουν, ωστόσο, και άλλοι χαμηλότεροι και μικρότεροι λόφοι με προεξάρχοντα τον Ιερό Βράχο της Ακροπόλεως αλλά και κάποια ρέματα αμπάζωτα, όπως ο Ποδονύφτης στα βόρεια και η Πικροδάφνη στα νότια. Η συγκεκριμένη αυτή γεωγραφία σε συνδυασμό με την κακή οικονομική και εν γένει κατάσταση κατά τις εποχές που η Αθήνα γνώρισε τη μεγαλύτερη επέκτασή της υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες του περιορισμού της πόλης εντός μιας μικρής σχετικά έκτασης με συνέπεια τη μεγάλη πυκνότητα του αστικού της ιστού, ενώ συνετέλεσαν καθοριστικά και στο γεγονός ότι η πόλη δυστυχώς δεν διαθέτει παρά ελάχιστα πάρκα και χώρους πράσινου. Τα παραπάνω επέτειναν προβλήματα που απαντώνται σε όλες τις πόλεις με μεγάλο πληθυσμό, αφού η συγκέντρωση μεγάλου πληθυσμού αναπόφευκτα δημιουργεί κυκλοφοριακό πρόβλημα αλλά και προβλήματα ρύπανσης.

Εδώ θα ήθελα να παραθέσω την άποψη μου σχετικά με διάφορα σχόλια που έχω ακούσει ή διαβάσει κατά καιρούς ότι η Αθήνα θα ήταν μια πόλη ομορφότερη κατά πολύ από όσο είναι τώρα αν άφηναν αμπάζωτα τα ποτάμια και τους χείμαρους που διέτρεχαν την πεδιάδα του λεκανοπέδιου κατά το παρελθόν: ε, λοιπόν, δε συμφωνώ διόλου με τη ρομαντική άποψη που θέλει την Αθήνα να ήταν μια πόλη ονειρικά πλασμένη και ομορφότερη κατά πολύ σε εκείνη την περίπτωση - δηλαδή αν είχαν αφήσει ποτάμια ή ρέματα αμπάζωτα, ποτάμια ή ρέματα όπως ο Ιλισσός ή ο Ηριδανός. Αντιθέτως, από την εικόνα που αποκομίζω από όσα τμήματα ποταμών έχουν παραμείνει αμπάζωτα, τα οποία στην καλύτερη περίπτωση παραμένουν σημεία αναξιοποίητα που απλά αποκόπτουν την απρόσκοπτη εξέλιξη του αστικού ιστού και στη χειρότερη καταντούν χαβούζες, θα έλεγα ότι τελικά στην περίπτωση εκείνη η πόλη θα ήταν ακόμα πιο δύσκολη, η κίνηση θα ήταν ακόμα πιο εφιαλτική και αδυσώπητη. Απόδειξη αυτού που αναφέρω είναι η ρεματιά Χαλανδρίου, η οποία έχει τρία σημεία διάσχισης, το κάθε ένα με μπόλικο μποτιλίαρισμα και με το χώρο πράσινου τόσο ελάχιστο και αδιαμόρφωτο που να καταντά ασήμαντο αντιστάθμισμα για την ταλαιπωρία στην οποία υπόκεινται οι περίοικοι. Απλά μια σκέψη μου....

   Ένα άλλο όριο που προσδιορίζει την ανάπτυξη και τη διαμόρφωση του αστικού ιστού δεν είναι γεωγραφικό – τουλάχιστον όχι γεωλογικό – αλλά είναι το αρχικό όριο του δήμου των Αθηναίων το οποίο διαγράφεται χαρακτηριστικά, ιδιαιτέρως προς δυσμάς, από το μπάλωμα που σχηματίζουν οι περιοχές του Βοτανικού και του Προφήτη Δανιήλ στον αστικό ιστό καθώς και από τη δημιουργία θυλάκων αυξημένης αστικής πυκνότητας σε περιοχές που συν τω χρόνω εξελίχθηκαν σε ξεχωριστούς δήμους στα πέριξ των παλαιότερων ορίων της πόλης ̇ περιοχές όπως το Γαλάτσι, η Ηλιούπολη, ίσως και άλλες.

   Κλείνοντας τον πρόλογο μου σχετικά με την εντύπωση που έχω για την πανάρχαια αυτή πόλη με το αλλοτινό κλέος της, μιας πόλης που, χρησιμοποιώντας το σχετικό κλισέ, αγαπώ να μισώ, θα ήθελα να παραθέσω μια ‘εύθυμη’ νότα σχολιάζοντας ότι θεωρώ πως η Αθήνα, βάσει της δομής της και των δεικτών βιωσιμότητας που έχει, παραβάλλεται με πόλεις της βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής μάλλον παρά με πόλεις της Ευρώπης, δυστυχώς.